ZOGEZEGD ZOGEDAAN

Start Literaire Lente toverde Gentse Vooruit om tot Verhalenpaleis

Van de kleinste torenkamertjes tot de statige theaterzaal toverde het startfeest van de Literaire Lente 2007 de Gentse Vooruit om tot een waar verhalenpaleis. Meer dan duizend bezoekers lieten zich in bedden voorlezen of hun toiletbezoek verluchten met fragmenten uit Komrijs 'Kakafonie'. Ondertussen lazen Vlaamse en Nederlandse auteurs uit eigen werk. Zwaartepunten van de avond waren Hermans Brusselmans' uitbundig gevierde dubbele jubileum, (vijftig jaar, en een kwarteeuw schrijver) en de indrukwekkende hommage aan Willy Courteaux voor diens Shakespeare-vertalingen.

Erwin Mortier mocht het feest openen met een echte 'Staat van het Boek,' een openingstoespraak die noch de lof noch de roede spaarde. Onder meer het schrille contrast tussen een stilaan indrukwekkend cultureel middenveld en het nog steeds niet ingevoerde leenrecht voor auteurs vormden het voorwerp van zijn kritiek. Mede namens zijn vakbroeders en -zusters had hij het ook over de blijvende onwil van de openbare omroep om haar culturele opdracht echt ernstig te nemen. Het Vrt-beleid van de afgelopen jaren heeft het aan zichzelf te danken dat het van cultuur de toetssteen heeft gemaakt waarmee wij het wezenlijke demoratische gehalte van het Huis van Vertrouwen kunnen afwegen,' zei Mortier onder andere.

In een brief gericht aan Erwin Mortier gaat auteur Tom Naegels, auteur en secretaris van de Vlaamse auteursvereniging, verder in een aantal van de aangehaalde argumenten:

Beste Erwin,

Er was één passage in je uitstekende Staat van het Boek die me bijzonder opviel. "Al te vaak laten wij ons afschilderen als luitjes die uit zijn op de centen, niet zelden door culturele, politieke, journalistieke of academische mandarijnen die zelf van een even vast als riant inkomen genieten." Je zegt het verontwaardigd, al geef je meteen mee "dat die povere materiële verzuchtingen alleen maar bedoeld zijn om ons de rust en ernst te bieden waarmee we ons aan onze arbeid wijden".

Ik ben geneigd daaraan toe te voegen: en zelfs als waren ze dat niet? Zelfs al soupeerde ik mijn auteurs-, reprografie- en leenrechten op aan jachtsafari's in Botswana, is dat dan een reden om ze mij niet te betalen? Een recht is een recht. Dat wij kunstenaar zijn, doet daaraan niets af. Al blijkt het feit dat wij een hoger doel hebben, wel vaker een argument tégen.

In deze brief wil ik me dan ook even niet tot jou richten als kunstenaar, maar als producent van verhalen, de grondstof waar een hele industrie, en bij uitbreiding een non-profitsector, op draait.
Net als jij wil ik niet somberen. Het gaat gematigd goed met het boek in Vlaanderen, en het gaat gematigd goed met auteurs in Vlaanderen. Als délégué van de schrijversvakbond waar je naar verwijst, de Vlaamse Auteursvereniging, merk ik dat er bij de vele verenigingen, stichtingen, comités en fondsen, opgericht om het boek maar niet noodzakelijk zijn auteur te ondersteunen, een behoorlijke bereidwilligheid bestaat om rekening te houden met auteursbelangen. (Als ze ze kennen, tenminste: in geen enkele van die verenigingen, fondsen et cetera heeft er nu ook maar één auteur zitting. Daar wordt aan gewerkt.) Veel onderhandelingen lopen goed. De procedures om een werkbeurs te krijgen, waar je over schrijft, worden transparanter, en ook bij het Fonds voor de Letteren zullen er, net als in Nederland, auteurs in de commissies mogen zetelen. Binnenkort starten de gesprekken over een Vlaams standaardcontract. We hebben goede hoop dat het er komt.

Blijven er een aantal dossiers waarvan je de muren oploopt. Je zei het al, het leenrecht (zucht). Het is allicht meer dan dertig jaar geleden dat er nog eens een Belgische auteur het woord nam over zijn sector, zonder dat het ter sprake kwam. Maar het blijft een waanzinnig voorbeeld van Belgisch surrealisme. Overal ter wereld bestaat het, maar bij ons wijzen alle regeringen naar elkaar, en gaat het laagdrempeligheidsdenken een objectief verbond aan met ordinaire gierigheid. En ondertussen vindt iedereen het normaal dat je boeken gratis uitleent, terwijl je in diezelfde bibliotheek voor cd's en dvd's gewoon betaalt.

Dat is bekend. Minder bekend, maar even wraakroepend is dat van sommige auteurs zelfs de elementaire basis, het auteursrecht, niet gerespecteerd wordt. Ondanks de professionalisering van het boekenvak werken veel Vlaamse auteurs nog in een grijze zone, met uitgevers die - en ik wik mijn woorden, voorzichtig als steeds - hun auteurs erg laat betalen. Of niet. Of bij stukjes en beetjes. Waardoor die auteurs niet meer weten of die uitgever wel de waarheid spreekt, als hij beweert dat er zoveel of zoveel exemplaren verkocht zijn. We horen van auteurs die, op reis in het buitenland, tot hun verbazing op een vertaling van een van hun werken stoten, een vertaling waar hen nooit wat over verteld is. Wij horen van auteurs die moeten wachten tot hun boek een bepaald aantal exemplaren verkocht heeft, voor ze één euro zien.

Het is niet onze bedoeling om die uitgeverijen publiekelijk aan de schandpaal te nagelen. (En ten overvloede benadruk ik hier dat de meeste uitgevers wel correct werken.) Maar ze moeten wel beseffen dat dit praktijken zijn uit een verleden (ah, die tijd!), waarin het Vlaamse boekenvak nog bekend stond om zijn amateurisme. Die tijd is voorbij. Dat er een standaardcontract komt, is één ding, maar de voorwaarden ervan moeten ook afgedwongen kunnen worden. Een rechtszaak is daarvoor een te dure en tijdrovende procedure, die bovendien voor een vertrouwensbreuk zorgt tussen auteur en uitgever. Wij pleiten dan ook voor een deontologische commissie of ombudsdienst, waar auteurs, uitgevers en andere betrokkenen hun belang kunnen bepleiten, met voldoende stokken achter de deur om de uitspraak ook af te kunnen dwingen.

Laat ik het hier maar bij houden. Anders krijg ook ik het verwijt dat ik pleit voor "eigen winkel". Kunstenaars en centen, de publieke opinie pikt dat niet. (Alsof de publieke opinie zelf gratis werkt.) Maar nog één ding daarover, openbriefgewijs aan die publieke opinie: wie niet pleit voor eigen winkel, werkt uiteindelijk voor andermans bedrijf. Onze interne keuken gaat iedereen aan. Want als de keuken niet goed draait, dan smaakt het gerecht nergens naar.
Hartelijke groeten,
Tom Naegels

Eerstdaags op deze site de volledige tekst van Mortiers 'Staat van het Boek.'

Links
Het vrtnieuws over Zogezegd
De Morgen
De Vlaamse Auteursvereniging